Buhara Emirliği’nden Rusya’ya Tarihi Bir Seyahatname
Buhara Emirliği’nin Rusya’ya yaptığı seyahat ve tarihi ilişkileri ele alan önemli bir eser.
Seyahatname, gezginlerin ziyaret ettikleri yerler ve gözlemlerini aktardıkları bir yazı türü olarak tarih araştırmaları için önemli bir kaynak oluşturmaktadır. Bu eserler, dönemin coğrafi, sosyo-kültürel ve folklorik özelliklerini doğrudan yansıttıkları için tarihsel açıdan büyük bir değer taşımaktadır.
Buhara Hanedanlığı, Mâverâünnehir bölgesinde kurularak dört asır boyunca siyasi bağımsızlığını korumuş bir Türk-İslam devleti olarak, Çarlık Rusya’sı karşısında kaybettiği savaşlar sonucunda önemli ölçüde bağımsızlığını yitirmiştir. 1868 yılında Rusya’nın hâkimiyetine girmesiyle ‘Buhara Emirliği’ olarak anılmaya başlayan bu hanedanlıkta, A. Bahadır Han tarafından kaleme alınan Rusya Seyahatnamesi, tarihsel bir eser olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca ”1892-1893 Rusya Seyahatnamesi: 19. Yüzyılda Buhara’dan St. Petersburg’a Yolculuk” adlı eser, bu döneme ait önemli bir hatırat kaynağıdır. Bu seyahatname, Çarlık Rusya ile Buhara Emirliği arasındaki kültürel ve siyasi ilişkileri yazarın gözlemleriyle aktaran değerli bir kaynak niteliğindedir. Cihan Oruç’un makalesinde belirttiği gibi, bu seyahatin temel amacı, Buhara tahtına geçmesini istediği oğlu Seyid Mir Alim Töre’nin Rus Çarı III. Aleksandr tarafından tasdik edilmesini sağlamaktı. Bu nedenle eser, sade ve anlaşılır bir dille kaleme alınmıştır.
”Dilde, fikirde ve işte birlik!” düşüncesini benimseyen İsmail Gaspıralı, Türk toplumlarının eğitimine büyük önem vermiş ve bu alanda önemli çalışmalar yapmıştır. Gaspıralı, fikirleriyle dikkat çekerek Buhara Emiri A. Bahadır Han ile yakın ilişkiler kurmuştur. Eserde, eğitim alanında yapılan yenilikler hakkında yazar, Abdulahad Han’ın İsmail Gaspıralı ile olan dostluğuna dikkat çekmektedir. Gaspıralı’nın 1894 yılında Abdulahad Han’ı ziyaret etmesi, Usul-i Cedit okullarının açılmasının temelini oluşturmuştur. 1900 yılında Molla Corabay, Buhara’daki ilk Usul-i Cedit okulunu açmıştır. Bu bağlamda, Buhara Emirliği’nin gelişimi için yenilikleri takip eden A. Bahadır Han, gözlem ve düşüncelerini eserine yansıtmıştır.
Eser, Abdulahad Bahadır Han’ın hayatı, seyahat güzergâhı ve tercüme metni olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Yazar, Rusya’da geçirdiği süre boyunca Çarlık Rusya’nın ihtişamlı saray kültürünü detaylı bir şekilde seyahatnamesine aktarmıştır. Ayrıca, Buhara Emiri A. Bahadır Han’ın Farsça olarak sahnelenen dört perdelik oyununa dair ilgi ve izlenimler de aktarılmaktadır. Bu seyahatten sonra, Çarlık Rusya’ya yapılan ziyaretler Buhara Hanedanlığı içinde zamanla gelenek haline gelmiş ve siyasi bağımlılık sürecini derinleştirmiştir. Seyahatnamede anlatılan olaylar olumlu bir üslupla sunulsa da, dönemin siyasi gelişmeleri Buhara halkı açısından derin ve acı sonuçlar doğurmuştur.
Eseri Farsçadan Türkçeye çeviren Cihan Oruç ve Emre Keser, 19. yüzyılda Çarlık Rusya ile Buhara Hanedanlığı arasındaki ilişkileri başarılı bir şekilde yansıtmışlardır. Sonuç olarak, Özbekistan coğrafyasında hüküm süren Buhara, Hive ve Hokand hanedanlıklarının yaşadığı siyasi ve toplumsal kırılmaların izlerini taşıyan önemli bir tarihî kaynak niteliği taşımaktadır.
1892-1893 Rusya Seyahatnamesi 19.Yüzyılda Buhara’dan St. Petersburg’a Yolculuk
Abdulahad Bahadır Han
Tercüme: Cihan Oruç – Emre Keser
1.Baskı Ocak 2023
Kronik Kitap
s.157
